بازنگری در معانی قرآن/ نکته ای از سورۀ روم

فرجام بدکاران!

﴿أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَاأَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَجَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِن كَانُوا أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ * ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاؤُوا السُّوأَى أَن كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَكَانُوا بِهَا يَسْتَهْزِئُون﴾

آیۀ شریفۀ أخیر را برخی از مترجمان بدینصورت ترجمه کردهxadاند: «سپس سرانجام کسانی که اعمال بد مرتکب شدند بهxadجایی رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و آن را به مسخره گرفتند(1)». مترجم دیگر مرقوم داشته است: «سپس سرانجام کسانی که کارهای بد کردند، این شد که آیات خدا را دروغ انگاشتند و بدانها استهزاء کردند(2)» دیگری میxadنویسد: «آخر، سرانجام کار آنان که بسیار به اعمال زشت و کردار بد پرداختند، این شد که به حق کافر شده و آیات خدا را تکذیب و تمسخر کردند(3)».

این ترجمهxadها با سیاق و مفهوم آیۀ شریفه چندان سازگار نیست ازاینرو معظم مفسّران شیعه و سنّی از آن اعراض نمودهxadاند. خدایتعالی در آیۀ قبل، از کسانی سخن بهxadمیان آورده که دربرابر رسولان وی، راه ستمگری و انکار پیش گرفتند ودرحقیقت با انکار رسولانِ خدا به خودشان ستم کردند چنانکه میxadفرماید: وَجَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِن كَانُوا أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (الروم/ 9) بنابراین، ذکر اینکه سرانجام کارشان به تکذیب و استهزاء آیات پیوست، صحیح بهxadنظر نمیxadرسد زیرا تکذیب رسولان، نفس عمل ستمگرانۀ آنها بود، نه عاقبت وسرانجام کارشان! عاقبت عمل آنها، جُزعذاب إلهی چیزی نبود که قرآن کریم در نظایر این آیه، ب ارها بدان هُشدار داده است. مانند اینکه میxadفرماید: أَوَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِن قَبْلِهِمْ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا كَانَ لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِن وَاقٍ * ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانَت تَّأْتِيهِمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَكَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (غافر/ 21- 22)[و آیا در زمین نگردیدند تا بنگرند که سرانجام کسانی که پیشxadاز ایشان میxadزیستند چگونه بود؟ آنان نیرومندتر از ایشان بودند و در زمین آثار بیشتری (از حیث آبادانی) داشتند پس خدا بهxadسزای گناهانشان آنها را گرفت و دربرابر خدا هیچ نگاهداری برای آنها نبود * این(کیفر) ازآنروی بود که رسولانشان با دلائل روشن بهxadسوی آنان آمدند ولی آنها کفر ورزیدند پس خدا آنان را گرفت همانا که او توانمند و سخت کیفر است]. باز میxadفرماید: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ * فَلَمَّا جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِّنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُون [غافر/ 82- 83][پس آیا در زمین نگردیدند تا بنگرند که سرانجام کسانی که پیشxadاز ایشان میxadزیستند، چگونه بود؟ آنها افرادی بیشتر و نیرومندتر از ایشان بودند و در زمین آثار فراوانتری داشتند ولی کارهایی که میxadکردند، آنان را کفایت نکرد (مانع از عذابشان نشد) * پس چون رسولان آنها با دلائل روشن بهxadسوی آنان آمدند، به دانشی که نزدشان بود، شادمان (ومغرور) شدند و(عذابی که) آن را استهزاء میxadکردند آنها را فراگرفت].

چنانکه ملاحظه میxadشود در این آیات شریفه که هماهنگ و همسو با آیات سورۀ مبارکۀ روم است، عاقبت اقوام مزبور، جُز عذاب إلهی چیزی نبوده است امّا کفر و ظلم آنها، پیشxadاز سرانجامشان روی داده و ازاینرو طبری از ابنxadعبّاس آورده که گفت: جَزاؤُهُم العَذابُ(4) (کیفر آنها عذاب بود) و طبرسی میxadنویسد: استَحَقُّوا العَذابَ(5) (لایق عذاب شدند). صاحب تفسیر «المیزان» نیز همین قول را برگزیده و دربارۀ معنای پیشین (که در برخی از تراجم آمده) نوشته است: «المَقام، مَقامُ الاعتِبارِوَالإنذارِ وَالمُناسِبُ لَهُ بَیانُ انتِهاءِ مَعاصِیهِم إلیسُوءِالعَذابِ لَاانتِهاءِ مَعاصِیهِمُ المُتَفَرِّقَةِإلَی التَّکذِیبِ وَالاستِهزاء»(6) (این مقام، جایگاه عبرت گرفتن و بیم دادن است و مناسب آنستکه سرانجام، گناهانشان به عذاب سخت پیوندد نه به تکذیب و تمسخر)!

دراینجا مناسب است بدین نکته نیز توجّه کنیم که: کلمۀ «عاقِبۀَ» در آیۀ شریفه به نصب آمده است و در نتیجه، خبر (کانَ) بهxadشمار میxadآید و اسم کان، همان «السُّوآی» است که مؤخّر واقع شده و جملۀ (أن کَذَّبُوا... ) مقام مفعولٌ لَه را بر عهده دارد و برای «تعلیل» بهxadکار رفته است یعنی: لِأن کَذَّبُوا (زیرا که تکذیب کردند). باتوجّه بدین امر، مفهوم آیۀ شریفه چنین است که: «پس کسانی که اعمال بدی مرتکب شدند، به سرانجام بدتری رسیدند، زیرا که آیات خدا را تکذیب کردند و آنها را به استهزاء میxadگرفتند». و سرانجام بدتر، چنانکه گفتیم همان عذاب إلهی بوده است. ضمناً کلمۀ «السُّوآی» در اینجا میxadتواند مؤنّثِ «أسوَء» باشد و ممکن است صورت مصدری داشته باشد (بر وزنِ فُعلی مانند حُسنی) که درصورت أوّل، با آیۀ شریفۀ (وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ) (فصلت/ 27) موافقت دارد.

زیرنویس:

1- به ترجمۀ قرآن، اثر آقای ناصر مکارم شیرازی بنگرید.

2- به ترجمۀ قرآن، اثر آقای جلالxadالدّین مجتبوی نگاه کنید.

3- به ترجمۀ قرآن، اثر آقای مهدی إلهی قمشهxadای بنگرید.

4- تفسیر طبری، ج18، ص465.

5- تفسیر طبرسی، ج21، ص 12.

6- تفسیر المیزان، ج16، ص166.

استاد مصطفی حسینی طباطبایی دامت برکاته...