بازنگری در معانی قرآن/ نکته ای از سورۀ نمل

رَجعَت یا بازگشت به دنیا!

﴿وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِن كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِّمَّن يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ * حَتَّى إِذَا جَاؤُوا قَالَ أَكَذَّبْتُم بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمَّاذَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ﴾

در میان فرقۀ امامیّه مشهوراست که آیۀ83 از سورۀ شریفۀ نمل دلالت دارد براینکه پیش از قیامت، عدّهxadای از مردم به دنیا بازمیxadگردند. شیخ طبرسی در تفسیر «مجمعxadالبیان» میxadنویسد: «وَاستَدَلَّ بِهذِهِ الآیَةِعَلی صِحَّةِالرَّجعَةِمَن ذَهَبَ إلی ذلِکَ مِنَ الإِمامِیَّةِبِأن قالَإنَّدُخُولَ (مِن) فِی الکَلامِ یُوجِبُ التَّبعِیضَ فَدَلَّ ذلِکَ عَلی أنَّ الیَومَ المُشارَ فِی الآیَةِیُحشَرُفِیهِ قَومٌ دُونَ قَومٍ وَلَیسَ ذلِکَ صِفَةَیَومِ القِیامَةِالَّذِي یَقُولُ فِیهِ سَبحانَهُ: وَحَشَرناهُم فَلَم نُغادِر مِنهُم أحَداً».⁽¹⁾

یعنی: «کسانی از امامیّه که بر قول به رجعت رفتهxadاند، بدین آیه بر درستی آن، استدلال نمودهxadاند که چون در کلام(عرب) حرف «مِن» داخل شود، موجب تبعیض در معنا خواهدشد. بنابراین، آیۀ کریمه دلالت دارد بر آنکه در آنروز گروهی از اقوام محشور میxadشوند، نه همگی آنها! و البتّه این وصف از آنِ روز رستاخیز نیست که خدای سبحان دربارهxadاش فرموده: آنان را محشور میxadکنیم و هیچکس از ایشان را وانمیxadگذاریم».

از تفاسیر جدید امامیّه، تفسیر «المیزان» نیز همین قول را تأیید نموده میxadنویسد: «وَظاهِرُ الآیَةِ أنَّ هذَا الحَشرَفِی غَیرِیَومِ القِیامَةِ لِأنَّهُ حَشرٌلِلبَعضِ مِن کُلِّاُمَّةٍلالِجَمِیعِهِم وَقَدقالَاللهُ تَعالی فِی صِفَةِالحَشرِیَومِالقِیامَةِ:﴿وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا﴾⁽²⁾.

یعنی: «ظاهر آیه نشان میxadدهد که این حشر، در غیر روز رستاخیز صورت میxadگیرد زیرا برای بعضی از افراد هرأمّت است، نه برای همۀ آنها. و خدایxadتعالی دروصف حشر روز رستاخیز فرموده: آنان را محشور میxadکنیم و هیچکس از ایشان را وانمیxadگذاریم».

با اینهمه، صاحب تفسیر المیزان آیۀ مذکور را «نصّ» در مسئلۀ رجعت نمیxadشمرد و میxadنویسد: وَ إن لَم تَکُن نَصّاً⁽³⁾ (و هرچند آیۀ شریفه، نصّ در این معنا نیست). و چنانکه میxadدانیم: نصّ در کلام، سخنی است که احتمال خلاف درآن نرود.

اینک باید دانستxadکه دلیل این امر چیست؟ در میان أهل علم معروفست که گویند: إثباتُ الشَّیءِ لا یَنفِی ما عَداهُ (اثبات چیزی، غیر آن را نفی نمیxadکند). پس اگر در آیۀ شریفه آمده که «روزی ازمیان همۀ أمّتxadها گروهی از تکذیب کنندگانشان را محشور میxadکنیم» و سپس میxadفرماید با آنان خطاب و عتاب خواهیم نمود که: أَكَذَّبْتُم بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا (النمل/84) (آیا آیات مرا تکذیب کردید درحالیxadکه بدانها دانشی فراگیر نداشتید؟!). آیا این سخن دلیل بر آنست که درآنروز، کسانی که آیات خدا را تصدیق نمودند، محشور نخواهند شد؟! اگر چنین باشد پس آیاتی که دلالت دارند در روز رستاخیز، پرهیزکاران محشور خواهندشد نیز دلیلند برآنکه کافران و فاسقان محشور نمیxadشوند! مانند آیۀ شریفه: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا(مریم/ 85). یعنی «روزی که پرهیزکاران را به سوی خدای رحمن به میهمانی محشور میxadکنیم» و آیۀ شریفۀ: وَأَنْ أَقِيمُواْ الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِيَ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (الأنعام/ 72)یعنی: «نماز را بپا دارید و تقوای خدا را رعایت کنید و اوست کسی که بهxadسویش محشور میxadشوید.» و امثال این آیات.

صاحب مجمعxadالبیان در پی سخن خود میxadنویسد:«أنَّ جَماعَةًمِنَ الإمامِیَّةِتَأوَّلُوا ما وَرَدَ مِنَ الأخبارِفِی الرَّجعَةِعَلی رُجُوعِ الدّولَةِوَالأمرِوَالنَّهیِ دُونَ رُجُوعِ الأشخاصِ وَإحیاءِ الأمواتِ»(4) (جماعتی از امامیّه اخباری را که دربارۀ رجعت وارد شـده اسـت بر رجعت دولت و أمر و نهی یعنی احکام اسلام، تأویل کردهxadاند، نه بر بازگشت اشخاص و زنده ساختن مُردگان).

بااینهمه در ذیل سخنش کلامی را میxadآورد که در آغاز، آن را نقض نموده است! و میxadنویسد:«الرَّجعَةُلَم تَثبُت بِظَواهِرِالأخبارِالمَنقُولَةِ،فَیَتَطَرَّقُ التَّأوِیل عَلَیهاوإنَّمَاالمُعَوَّلُ فِی ذلِکَ عَلی إجماعِ الشِّیعَةِالإمامِیَّهِ»(5)! (رجعت با ظواهر اخباری که گزارش شده ثابت نمیxadشود تا تأویل، در آنها راه یابد، و دراینباره اعتماد، بر اجماع شیعۀ امامیّه است).

معلوم نیست این چه اجماعی است که جماعتی از قدمای امامیّه بدان معتقد نبودهxadاند و اخبار رجعت را به «رجعت دولت آل محمّدص» و شوکت «احکام اسلام» تأویل کردهxadاند؟!

أمّا صاحب «المیزان» با وجود آنکه آیۀ موردبحث را نصّ در رجعت نمیxadداند، میxadگوید: چون موضوع «نفخ صور» و «وقایع قیامت» در چند آیه پس از آیۀ مزبور، قرار گرفته، بنابراین، حشر مذکور ناگزیر پیشxadاز قیامت صورت میxadگیرد⁽⁶⁾!

ولی قول ایشان نقض میxadشود به اینکه: در سورۀ شریفۀ زُمَر نیز موضوع «نفخ صور» و «وقایع قیامت» پسxadاز ذکر دوزخی شدن کافران در روز رستاخیز آمده است چنانکه درآیۀ 60 میxadفرماید: ﴿وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُواْ عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُم مُّسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِّلْمُتَكَبِّرِينَ﴾ سپس با فاصلۀ چند آیه، به نفخ صور و حوادث قیامت میxadپردازد و میxadفرماید: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَمَن فِي الْأَرْضِ﴾ و این امر مربوط به سَبک قرآن کریم و شیوۀ اداء آنxad است که گاهی بهxad صورت «إجمال» و «تفصیل» بیان معانی میxadکند.

زیرنویس:

1-تفسیر مجمعxadالبیان، ج20، ص251.

2- تفسیر المیزان، ج15، ص 435.

3-تفسیر المیزان، ج15، ص 436.

4-تفسیر مجمعxadالبیان، ج20، ص 250.

5- تفسیر مجمعxadالبیان، ج20، ص 250.

6- به تفسیر المیزان، ج15، ص436 بنگرید.

استاد مصطفی حسینی طباطبایی دامت برکاته...