بازنگری در معانی قرآن/ نکته ای از سورۀ حجّ

نامگذاری اسلام و گواهی پیامبرص

﴿وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِّلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمينَ مِن قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ﴾

خدایتعالی در این آیۀ کریمه فرمان داده است تا مؤمنان دربارۀ خدا به جهاد برخیزند چنانکه سزاوار جهاد اوست و از راه لطف و امتنان اعلام فرموده که آنان را برگزیده ﴿هُوَ اجْتَبَاكُمْ﴾ و در دین، برایشان سختی و تنگی مقرّر نداشته است. آنگاه ذکر کیش پدر مؤمنان، ابراهیم ع را بهxadمیان آورده و سپس میxadفرماید: ﴿هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمينَ مِن قَبْلُ وَفِي هَذَا﴾.

دراینکه مرجع ضمیر[در هُوَسَمّاکم] خدایتعالی است یا ابراهیم ع؟ میان مترجمان و مفسّران اختلافی دیده میxadشود که جای شگفتی دارد! زیرا قرینهxadای که در پی آیۀ شریفه آمده (مِن قَبلُوَفِیهذا) حلّ مسئله را آسان میxadکند. باوجود این، یکی از مترجمان میxadنویسد: «کیش پدرتان ابراهیم است. او پیشxadاز این شمارا مسلمان نامید⁽1⁾»! (مترجم، ترجمۀ «وَفِی هذا» را از قلم افکنده است). دیگری میxadنویسد: «دین پدرتان ابراهیم را (بپادارید). او از قبل شمارا مسلمان نامید و در این(قرآن) رسول گواه شما باشد⁽2⁾»! (مترجم، معنای «وَفِیهذا» را که عطف به «مِن قَبلُ» است بدرستی درنیافته). امّا سوّمی برخلاف آندو، نوشته است: «(نگهبان)روش(ربّانی) پدرتان ابراهیم، باشید. او بود که ازپیش شمارا مسلمان نامید و دراین(قرآن نیز همان آمده است)⁽3⁾». وچهارمی همچنین میxadنویسد: «آئین پدرتان ابراهیم [نیز چنین بوده است] او بودکه قبلاً شمارا مسلمان نامید ودراین(قرآن نیز همین مطلب آمده است)⁽4⁾». شگفت آنکه مفسّری مانند ابنxadزید معنای صحیح آیۀ کریمه را درنیافته و بنا بر قول طبری گفته است: «هذا قَولُ إبراهیمَ (هُوَ سَمّاکُمُ المُسلِمِینَ)»⁽5⁾.

متأسّفانه برخی ازاین مترجمان محترم وآنxadمفسّر برجسته، توجّه نداشتهxadاند که «هُوَ سَمّاکُم» در پی «هُوَ اجتَباکُم» میxadآید. ومرجع ضمیر درهر دوبخش، یکیxadاست و «فِی هذا» عطف به «مِن قَبلُ» شده و معلوم است که ابراهیم ع نقشی درفرستادن قرآنxadمجید نداشته زیرا قرآنxadکریم، کلام خداوندی ـ جَلَّ ذِکرُه ـ است نه سخن ابراهیم ع. هرچند درسورۀ بقره آمده که ابراهیم ع و اسماعیل ع از خداوند درخواست نمودند تا ازفرزندان ایشان، امّتی مسلمان پدید آید و عرض کردند: ﴿رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِن ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّكَ﴾ (البقرۀ/128) ولی این درخواست نباید مایۀ اشتباه در رجوع ضمیر به خدایتعالی در سورۀ حج شود و قرینۀ «وَفِی هذا» را نادیده انگارند. پس معنای آیۀ شریفه اینست که: [او(خداوند) نام شمارا پیشxadازاین ودراین قرآن «مسلمین» نهاد]. ابوجعفر طبری ـ رَحِمَهُ الله ـ در تفسیرش، قول ابنxadزید را چنین نقد میxadکند:

«وَلا وَجهَ لِما قالَ ابنُ زَیدٍ مِن ذلِکَ، لِأنَّهُ مَعلُومٌ أنَّ إبراهِیمَ ع لَم یُسَمِّ اُمَّةَمُحَمَّدٍص مُسلِمِینَ فِی القُرآنِ، لِأنَّ القُرآنَ اُنزِلَ مِن بَعدِهِ بِدَهرٍ طَوِیلٍ وَقَد قالَ اللهُ تَعالی ذِکرُهُ: (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمينَ مِن قَبْلُ وَفِي هَذَا) وَلکِنَّ الَّذِي سَمّانَا المُسلِمِینَ مِن قَبلِ نُزُولِ القُرآنِ وَفِی القُرآنِ، اللهُ الَّذِی لَم یَزَل وَلا یَزالُ»⁽6⁾.

یعنی: «سخن ابنxadزید دراینxadباره، موجّه نیست زیرا که معلومxadاست ابراهیم ع امّت محمّدص را در قرآن، مسلمین نام ننهاد چرا که قرآن پسxadاز گذشت روزگاری دراز بعدازابراهیم ع نازل شدهxadاست وخدایتعالی میxadفرماید: [او شما را پیشxadاز این و در این قرآن، مسلمین نام نهاد]. امّا کسی که ما را پیش از نزول قرآن و در این قرآن، مسلمان نامید، خدای ازلی و ابدی است».

نکتهxadای دیگر در آیۀ 78 سورۀ شریفۀ حج میان مفسّران مایۀ گفتگواست که چون فرمود: «ابراهیم پدر شمااست» چه معنایی را اراده فرمود؟ قول راجح آنستکه: ابراهیم ع پدر روحانی امّت اسلامی شمرده میxadشود بهxadدلیل آنکه در سورۀ احزاب، خدایتعالی زنان پیامبر اسلام ص را «مادران مؤمنان» شمرده ﴿ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ ﴾ (الأحزاب/6) و معلوم است که خود پیامبرأکرم ص همچون پدرامّت است و بهxadهمین قیاس، ابراهیم ع نیز پدرمسلمین بهxadشمار میxadآید چنانکه خطاب آیۀ شریفه به عموم مسلمانان است.

سوّمین نکتهxadای که درآیۀ کریمه، لازم بهxadتوضیح است گواهی رسولxadخدا ص بر امّت وگواهی امّت بردیگرمردم است. شیخ طبرسی درتفسیر «مجمعxadالبیان» میxadنویسد: «لِیَکُونَ مُحَمَّدٌ ص شَهِیداًعَلَیکُم بِالطّاعَةِوَالقَبول»⁽7⁾ (تا محمّدص برشما، به فرمانبرداری و پذیرفتن دعوتش گواه باشد). صاحب تفسیر المیزان نیز همین معنا را برگزیده ومیxadنویسد: «المُرادُ بِهِ شَهادَةُالأعمال»⁽8⁾(مقصود ازاین گواهی، شهادت براعمال است). ولی این تفسیر با آیات دیگر قرآن نمیxadسازد که نشان میxadدهند پیامبران خدا علیهم السلام ازاعمال پنهانی مردم آگاهی نداشتند ودر روز رستاخیز از این امور اظهار بیxadاطّلاعی میxadکنند مانند آیۀ شریفۀ: ﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُواْ لاَ عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ ﴾ (المائدۀ/ 109) (روزی که خدا، رسولان را گرد میxadآورَد، آنگاه میxadپرسدکه چگونه مورد اجابت قرار گرفتید؟ گویند ما را [در اینباره] دانشی نیست تو خود از امورپنهانی آگاهی).

قول دیگری در تفسیر طبری و طبرسی آمده که مفادآن، با قرآن کریم سازگاری دارد و نشان میxadدهد که رسولxadخدا ص گواه بر ابلاغ پیام خدا به مردم است نه گواه بر اعمال و نیّات ایشان! ابوعلی طبرسی دراینباره میxadنویسد:_معناه:

_{لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً علَیکُم فِی إبلاغِ رِسالةِرَبِّهِ إلَیکُم وَتَکُونُواشُهَداءَعَلَی النّاسِ بَعدَهُ بِأن تُبلِغُواإلَیهِم ما بَلَّغَهُ الرَّسُولُإلَیکُم} ⁽9⁾ یعنی: «مقصود آنستکه رسول خدا در ابلاغ پیام خداوندش، برشما گواه باشد و شما نیز پس از او گواه برمردم باشید که آنچه را رسول به شما ابلاغ کرد، به آنان برسانید.»

زیرنویس:

1- به ترجمۀ قرآن، اثر آقای عبدالمحمّد آیتی بنگرید.

2- به ترجمۀ قرآن، اثر آقای داریوش شاهین نگاه کنید.

3- به ترجمۀ قرآن، اثر آقای محمّد صادقی تهرانی بنگرید.

4- به ترجمۀ قرآن، اثر آقای محمّد مهدی فولادوند نگاه کنید.

5- به تفسیر طبری، ج16، ص 646 بنگرید.

6- به تفسیر طبری، ج16، ص 646 بنگرید.

7- مجمعxadالبیان، ج17، ص132.

8- المیزان، ج14، ص453.

9- مجمع البیان، ج17، ص 132 مقایسه شود با تفسیرطبری، ج16، ص 627 که با کمی تغییر همین معنا را آورده است.

استاد مصطفی حسینی طباطبایی دامت برکاته...