بازنگری در معانی قرآن/ نکته ای از سورۀ نور

دعوت پیامبرص

﴿ لَا تَجْعَلُوا دُعَاء الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاء بَعْضِكُم بَعْضًا﴾

بخش مزبور از آیۀ 63 سورۀ شریفۀ نور را برخی از مترجمان قرآن، چنین ترجمه نمودهxadاند: «آنچنان که یکدیگر را صدا میxadزنید، پیامبر را صدا مزنید(1)». مترجمی دیگر میxadنویسد: «پیامبر را میان خویش چنان فرا نخوانید که یکدیگر را فرا میxadخوانید(2)». سوّمین نوشته است: «وقتی که پیامبر را صدا میxadزنید اینطور خودمانی نباشید که گویی یکی از افراد خودتان را صدا میxadزنید(3)». چهارمین مترجم مرقوم داشته: «خطاب کردن پیغمبر را میان خودتان مانند خطاب کردن همدیگر نکنید(4)». پنجمین مترجم میxadنویسد: «صدا کردن پیامبر را درمیان خود، مانند صدا کردن یکدیگر قرار ندهید(5)». ششمین مترجم نوشته است: «خطاب کردن پیامبر را درمیان خود، مانند خطاب کردن بعضی از خودتان به بعضی(دیگر) قرار مدهید(6)»...

همۀ این ترجمهxadها بدون اینکه سیاق آیه را رعایت کنند، تحت تأثیر روایتی قرار گرفتهxadاند که میxadگوید معنای آیۀ شریفه آنستکه در وقت خطاب به پیامبرص: یامحمّد و یاأباالقاسم مگویید بلکه یانَبِیَّ الله و یارَسولَ الله بگویید و پیامبرص را با احترام صدا کنید. چنانکه طبری این معنا را از مجاهد و قَتاده نقل کرده(7) (و خود آن را نمیxadپذیرد!) و امامیّه نیز به روایت ضعیفی آن را از أبوجعفر باقر ع گراش نمودهxadاند.(8)

اگر این مترجمان محترم به قبل و بعد آیۀ شریفه اندک توجّهی میxadکردند، درمیxadیافتند که مقصود از ﴿ لَا تَجْعَلُوا دُعَاء الرَّسُولِ﴾ نهی از گفتنیامحمّد و یاأباالقاسم نیست بلکه موضوع برسر دعوت پیامبراست هنگامیxadکه مؤمنان را برای أمر مهم و جامعی (چون جهاد و غیره) فرا میxadخواند چنانکه پیشxadاز آیۀ مزبور میxadفرماید: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ (جُز این نیست که مؤمنان، آنانند که به خدا و رسولش ایمان آوردهxadاند و هنگامی که برای کاری عمومی با پیامبر همراهند، از جمع نروند تا از وی اجازت خواهند... ). در پی همین سخن است که میxadفرماید: ﴿لَا تَجْعَلُوا دُعَاء الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاء بَعْضِكُم بَعْضًا﴾ یعنی دعوت پیامبرص را میان خودتان همچون دعوت همدیگر نشمرید (که میxadتوانید آن را بپذیرید یا ردّ کنید یا ازمجلس آنان بدون اجازه بیرون روید). آنگاه در ذیل همین بخش میxadفرماید: ﴿قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمْ لِوَاذًا﴾یعنی: خدا ازمیان شما آنان را که پناه به دیگران برده (مخفی میxadشوند و) آهسته آهسته بیرون میxadروند، بهxadخوبی میxadشناسد!

چنانکه ملاحظه میxadکنیم سخن از فراخوانی پیامبرص و ترک نکردن مجلسِ اوست نه سفارش به اینکه «یارسولَxadالله» را جایگزین «یامُحمّد» کنید! هرچند این سفارش در حدّ خود، محترم است ولی بهxadهیچxadوجه از مدلول آیۀ کریمه برنمیxadآید. درعینxadحال جا دارد که گفته شودچند تن از مترجمان و مفسّران ارجمند بهxadمعنای صحیح آیۀ شریفه توجّه داشتهxadاند و در رأس آنان از عبدالله بن عبّاس باید نام برد چنانکه طبری در تفسیر گرانمایهxadاش، قول وی را گزارش نموده است.⁽9⁾ أبیxadالسّعود نیز تفسیر نامناسبی را که آوردیم نقل کرده و میxadنویسد: «فَلا یُناسِبُ المَقامَ»(10) (این تفسیر، مناسب با مقام آیه نیست). ابنجزیّ هم در «التّسهیلُ لِعُلُومِ التَّنزیلِ» معنای صحیح آیه را میxadآورد و میxadنویسد: «یُقَوِّی هذَا القَولَ مُناسَبَتُهُ لِما قَبلَهُ»(11)(اینxadقول را مناسبتش با پیشxadاز خود، تقویت میxadکند). در تفسیر«المیزان» نیز مفسّر محترم، قول صحیح را نقل کرده و میxadنویسد: «هذا أنسَبُ لِسِیاقِ الآیَةِالسّابِقَةِ»(12) (این قول، بهxadدلیل سیاق آیۀ پیشین، از همۀ آراء مناسبتر است). و در بخش روایی از تفسیر المیزان نیز، روایت امام باقر ع را گزارش میxadنماید و سپس میxadنویسد: «قَدتَقَدَّمَ أنَّ ذَیل الآیةِ لا یُلائِمُ هذَا المَعنی»(13) (پیش از این گذشت که دنبالۀ آیۀ شریفه، با این معنا سازگاری ندارد). پیدا است که روایت مزبور را بهxadلحاظ عدم ملایمت با سیاق قرآن، قابل اعتماد نمیxadشمرد.

زیرنویس:

1-به ترجمۀ قرآن، اثر آقای عبدالمحمّد آیتی بنگرید.

2-به ترجمۀ قرآن، اثر آقای علی موسوی گرمارودی نگاه کنید.

3-به ترجمۀ قرآن، اثر خانم طاهرۀ صفّارزاده بنگرید.

4-به ترجمۀ قرآن، اثر آقای ابوالقاسم پاینده نگاه کنید.

5-به ترجمۀ قرآن، اثر آقای ناصر مکارم شیرازی بنگرید.

6-به ترجمۀ قرآن، اثر آقای محمّدمهدی فولادوند نگاه کنید.

7-به تفسیر طبری، ج17، ص 389 بنگرید.

8-به تفسیر صافی، ج2، ص184 نگاه کنید.

9-به تفسیر طبری، ج17، ص389 نگاه کنید.

10-به تفسیر أبیxadالسّعود(در حاشیۀ تفسیر فخررازی) ج7، ص4 بنگرید.

11-به تفسیر ابن جزیّ کلبی، ج3، ص136 نگاه کنید.

12-به تفسیر المیزان، ج15، ص 182 بنگرید.

13-به تفسیر المیزان، ج15، ص 185 نگاه کنید.

استاد مصطفی حسینی طباطبایی دامت برکاته...